انتشار یک آلبوم «عجیب» در ایران؛ موسیقی که درمان گر است

محسن جلیلی پژوهشگر و آهنگساز موسیقی که طی سال های اخیر تجربه های متفاوتی را در عرصه های تولیدی و اجرایی پروژه های موسیقایی پشت سرگذاشته است در گفتگو با خبرنگار مهر از تولید و آفرینش یک مجموعه موسیقایی آرام بخش ایرانی ویژه حیوانات خانگی خبر داد و گفت: ایده این مجموعه از توجه به یک واقعیت ساده اما مهم شکل گرفت؛ حیوانات خانگی امروز بخش مهمی از زندگی بسیاری از مردم هستند که در موارد زیادی کنار انسان ها در شهرها و روستاها زندگی می کنند اما هم زمان در معرض صداهای مزاحم، آلودگی صوتی، رفت وآمد، تنهایی، تغییر محیط، اضطراب جدایی و گاهی رفتارهای نادرست انسانی قرار دارند. این شرایط می تواند در بعضی حیوانات با نشانه هایی مانند بی قراری، ترس، پنهان شدن، رفتارهای تهاجمی، کاهش تحرک یا اضطراب همراه شود. از سوی دیگر، ناراحتی حیوان معمولاً بر آرامش صاحب او نیز اثرمی گذارد بنابراین به دنبال ساخت آثاری بودم که بتوانند در کنار مراقبت صحیح، محیطی آرام تر و دلپذیرتر برای حیوان و صاحبش ایجاد کنند.

وی ادامه داد: هدف من ساخت موسیقی ای بود که فقط برای حیوان قابل تحمل نباشد، بلکه برای انسان نیز شنیدنی، زیبا و لذت بخش باشد. البته وجه تمایز اصلی این پروژه، ترکیب سه حوزه «مطالعه اسناد و متون کهن علمی، ادبی و پزشکی»، «توجه به یافته های جدید موسیقی درمانی و رفتارشناسی حیوانات» و «استفاده از ظرفیت های موسیقی ایرانی» است. در این چارچوب در بسیاری از آثار موجود، صداهایی مانند باران، امواج دریا یا موسیقی های ساده و تکرارشونده تولید می شود. این صداها می توانند برای برخی حیوانات خوشایند باشند اما در این مجموعه تلاش شده است طراحی موسیقایی با شناخت بیشتری از ویژگی های شنیداری و رفتاری سگ ها و گربه ها انجام شود. در عین حال، این آثار صرفاً مجموعه ای از صداهای محیطی یا قطعاتی با عنوان «موسیقی حیوانات» نیستند. موسیقی ایرانی، با ظرفیت های ملودیک، ریتمیک و عاطفی خود، در ساختار این آلبوم ها حضور دارد و همین موضوع باعث می شود آثار برای شنونده انسانی نیز ارزش شنیداری داشته باشند.

این پژوهشگر و مدرس موسیقی با اشاره به تحقیقاتی که در این زمینه از متون کهن ایرانی اسلامی انجام داده است، بیان کرد: در متون کهن، گزارش ها و روایت های متعددی درباره واکنش حیوانات به صدا و موسیقی وجود دارد. در آثاری مانند «موسیقی کبیر»، «احصاءالعلوم فارابی»، «احیاءعلوم دین غزالی»، «عجایب المخلوقات قزوینی»، «نزهت نامه علایی»، «قابوس نامه»، «مرزبان نامه» و برخی متون مربوط به شکار و پرورش حیوانات، به ارتباط میان صدا، رفتار و حرکت حیوانات اشاره شده است. برای مثال، در برخی گزارش ها آمده است که آواز بر رفتار شتر اثر می گذاشته، فیل با آواز و صدای دف سرگرم می شده و شتران با شنیدن آواز در شب به حرکت ادامه می داده اند. همچنین در متون مربوط به شکار، از طبل، نای و سازهای مختلف برای جذب، هدایت یا تحریک حیواناتی مانند باز و یوز استفاده شده است. البته باید میان «گزارش تاریخی» و «اثبات علمی مدرن» تفاوت قائل شویم. این متون برای ما ارزش فرهنگی، تاریخی و ایده پردازانه دارند، اما نمی توان همه روایت های آنها را به عنوان آزمایش علمی کنترل شده تلقی کرد. اهمیت این منابع در آن است که نشان می دهند انسان در فرهنگ های گذشته نیز متوجه ارتباط میان صدا و رفتار حیوانات بوده است.

جلیلی در پاسخ به این پرسش آیا این موسیقی فقط برای حیوانات طراحی شده است؟ توضیح داد: یکی از اهداف مهم من این بود که این آلبوم ها برای انسان نیز شنیدنی باشند. بسیاری از صاحبان حیوانات، موسیقی را در فضای مشترک خانه پخش می کنند. بنابراین اگر موسیقی برای انسان ناخوشایند یا خسته کننده باشد، احتمال استفاده مداوم از آن کاهش پیدا می کند. در این پروژه تلاش شده است میان نیاز شنیداری حیوان و زیبایی شناسی انسانی تعادل ایجاد شود. موسیقی باید برای حیوان، آرام و غیرتحریک کننده باشد و برای انسان نیز دارای ملودی، هویت، احساس و کیفیت هنری باشد. حضور موسیقی ایرانی در این آثار به همین دلیل اهمیت دارد. این موسیقی می تواند ضمن حفظ هویت فرهنگی، فضای عاطفی و آرامش بخشی برای اعضای خانواده ایجاد کند.

وی تصریح کرد: این پروژه تلاشی برای ایجاد پیوند میان میراث علمی و ادبی ایران، دانش موسیقی امروز و نیازهای زندگی معاصر است. ما در گذشته روایت های زیادی درباره اثر صدا بر حیوانات داشته ایم و امروز می توانیم این موضوع را با نگاه منظم تر، مسئولانه تر و مبتنی بر مشاهده بررسی کنیم. این آلبوم ها دعوتی هستند به اینکه در کنار مراقبت های جسمی، به آرامش، امنیت و تجربه حسی حیوانات نیز توجه کنیم. به عبارتی این مجموعه تلاشی است برای ساخت موسیقی آرام بخش برای حیوانات خانگی؛ موسیقی ای با الهام از اسناد کهن، دانش موسیقی درمانی و هویت موسیقی ایرانی که هم برای حیوان و هم برای انسان، تجربه ای شنیدنی و آرامش آفرین فراهم می کند.